Διπολισμός και Τέχνη

day-and-night

M.C.Escher “Day and Night” (1938)

«Μια γκρίζα, αλλόκοτη απόσταση χωρίζει το χλωμό μας πνεύμα από την παλλόμενη ήπειρο της καρδιάς του ανθρώπου. Ορισμένοι πρωτοπόροι το μόνο που κατάφεραν ήταν να αποβιβαστούν απλώς στις ακτές της.» D.H.Lawrence

Οι δύο πόλοι του νοητού. Δύο αντίθετοι μεταξύ τους άξονες, που όμως συντίθενται και συνυπάρχουν τόσο στον ψυχισμό του καθενός όσο και στο περιβάλλον στο οποίο εξελισσόμαστε. Αυτή η αντίφαση, η σύνθεση ή η συνύπαρξη των αντίθετων, όχι μόνο συναντάται αλλά αποτελεί πολλές φορές κεντρικό άξονα της ανθρώπινης ζωής αλλά και δραστηριότητας. Η τέχνη, ως η ανάγκη του ανθρώπου για δημιουργία και έκφραση, είναι σχεδόν πάντα συνυφασμένη με αυτό το «πέπλο» του διπολισμού. Αυτός με την σειρά του γίνεται σκέψη, συμβολικό σχήμα, και μπορεί να αποτελέσει δίαυλο μεταξύ ανθρώπων διαφορετικής «πάστας», διαχέοντας μηνύματα, διαμορφώνοντας αντιλήψεις, επηρεάζοντας σκέψεις, όπου ίσως – εν τέλει- καταφέρει να σπάσει την αποξένωση και να κινητοποιήσει την αγάπη για το διαφορετικό.

Ο διπολισμός ή αλλιώς μανιοκατάθλιψη, από την ψυχιατρική σκοπιά, είναι η εναλλαγή ανθρώπινων καταστάσεων μανίας με εκείνες της κατάθλιψης. Είναι δηλαδή μια κυκλική αλληλοδιαδοχή μεταξύ συναισθημάτων υπερθυμίας, ευφορικής διάθεσης, ενεργητικότητας και κρίσεων μεγαλομανίας με συναισθήματα ενοχής, «μαύρης σκέψης» και τέλματος. Άτομα διπολικά διαταραγμένα διέπρεψαν στον επιστημονικό και καλλιτεχνικό χώρο, και γι’αυτό το λόγο πολλοί συγχέουν την μανιοκατάθλιψη με την ευφυΐα. Ο κορυφαίος μουσικός του 16ου αιώνα Ludwig Van Beethoven, οι λογοτέχνες Edgar Allan Poe, John Keats, Virginia Woolf, Λόρδος Byron αλλά και ζωγράφοι όπως ο Vincent Van Gogh, Edvard Munch, έπασχαν από διπολική διαταραχή.

Scream

Edvard Munch « Η κραυγή» (1893)

new_vincent-van-gogh-portrait-du-docteur-gachet-version1)

Vincent Van Gogh «Doctor Gachet» (1890)

Κάνοντας μια σύντομη ιστορική διαδρομή, συμπτώματα διπολισμού κατά το παρελθόν αντιμετωπίζονταν ως τρέλα. Παρόλα αυτά, εάν ανατρέξουμε ακόμα πιο πίσω, εκεί που το αρχαίο ελληνικό πνεύμα άκμαζε, θα παρατηρήσουμε πως οι αρχαίοι Έλληνες απέδιδαν σεβασμό στους φρενοβλαβείς. Θεωρούσαν πως εκείνα τα άτομα αποτελούν μια ειδική μερίδα του πληθυσμού, οι οποίοι βρίσκονταν σε επαφή με έναν υπερφυσικό κόσμο και επιδείκνυαν δυνάμεις απαγορευμένες σε κοινούς ανθρώπους.

Ο διαχωρισμός της τρέλας από τη μη τρέλα, αποτελεί δημιούργημα της Ευρωπαικής ιστορίας. Ο Ευρωπαικός –κυρίως ο δυτικός- πολιτισμός, ήδη από την εποχή της Αναγέννησης θα ταυτίσει την τρέλα με την αεργία. Η τέχνη των τρελών είναι συνάμα και τέχνη φυλακισμένων, τους οποίους η ίδια η κοινωνία έχει τοποθετήσει το περιθώριο. Η διάκριση αυτή θα αργήσει να έρθει σε εξωδυτικούς πολιτισμούς για πολλά χρόνια. Οι περιθωριοποιημένοι θα αναζητήσουν ένα καταφύγιο στην καλλιτεχνική δημιουργία και μια δίοδο για αποδοχή και έκφραση του υποκειμενικού βιώματος.

Ο εγκληματίας άνθρωπος αποτελεί μια ιδιάζουσα υποκατηγορία του φαινομένου, έχοντας απασχολήσει τόσο την τέχνη όσο και την επιστήμη.  Πάνω του διαμορφώθηκαν θεωρίες οι οποίες προχώρησαν την εγκληματολογική σκέψη ένα βήμα παρακάτω, και διάνθησαν επιστήμη με νέες μελέτες. Ο Cesare Lombroso στο βιβλίο του «Ο εγκληματίας άνθρωπος» καταγράφει την μελέτη του πάνω στα χαρακτηριστικά των εγκληματιών/ ψυχασθενών, διατυπώνοντας την θεωρία του περί κληρονομικότητας εγκληματικών ενστίκτων και πως ο εκ γενετής εγκληματίας είναι αθεράπευτος και έχει μειωμένη ευθύνη για τις πράξεις του. Διάφοροι φρενολόγοι, επηρεασμένοι από την θεωρία του C. Lombroso συνέχισαν τις μελέτες πάνω στην κατάσταση του διαταραγμένου ατόμου σε σχέση με την εξωτερική εμφάνιση. Ο Γερμανός ψυχίατρος της κλινικής «Salpetriere» Hans Prinhorn, στα βιβλία του « Καλλιτεχνία των Εγκλείστων» και «Καλλιτεχνία των Ψυχασθενών», αναφέρει μερικά γενικά χαρακτηριστικά των ατόμων αυτών, τα πιο γνωστά από τα οποία είναι τα πολύχρωμα τατουάζ, ζωγραφική σε τράπουλες, επιγραφές σε τοίχους, και γλυπτική από ψίχα ψωμιού. Διατυπώνει επίσης πως η αναπαράσταση των φαντασιακών εικόνων προκαλείται από τον περιορισμό της εγωκεντρικότητας και πως η δημιουργικότητα αυτής της ανεκπαίδευτης πληθυσμιακής ομάδας είναι μια απευθείας αντίδραση προς την επιβαλλόμενη καταστολή των πανανθρώπινων ενεργειών.

Salpetriere 111

Φωτογραφία ασθενούς από το ψυχιατρικό ίδρυμα «Salpetriere».

Από την καλλιτεχνική σκοπιά, ο Γάλλος ζωγράφος και γλύπτης  Jean Dubuffet, εισήγαγε ένα καινούργιο είδος τέχνης με τον όρο Art Brut (Ωμή Τέχνη). Η Art Brut ή αλλιώς Outsider Art, είναι το είδος εκείνο που περικλείει την καλλιτεχνική δραστηριότητα ατόμων που δεν έχουν λάβει κάποια ανάλογη παιδεία, μόρφωση, ή επαφή με το οτιδήποτε το καλλιτεχνικό, ήταν αυτοδημιούργητοι και σχεδόν όλοι τους περιθωριοποιημένοι και ψυχικά νοσούντες. Ο Dubuffet συμπεριέλαβε σε αυτό το νέο είδος, έργα πολλών έγκλειστων, μεταξύ των οποίων και του Adolf Wolfli. Ο Adolf Wolfli με την κατηγορία κακοποίησης τριών κοριτσιών, και έναν πολυτάραχο βίο, εγκλείστηκε σε άσυλο το 1895 με διάγνωση ψυχασθένειας.  Δουλεύοντας με απλά υλικά ο Wolfli, αυτοδίδακτος και χωρίς καμία επαφή με την καλλιτεχνική ενασχόληση κατά το παρελθόν, κατάφερε να δημιουργήσει ένα κολοσσιαίο σχεδόν αυτοβιογραφικό βιβλίο 45 τόμων, με πάνω από 25.000 σελίδες και ακόμα περισσότερες εικονογραφήσεις. Ο ίδιος έγινε σύμβολο της ωμής/ ακατέργαστης τέχνης και ταυτίστηκε εξολοκλήρου με το κίνημα της Outsider Art.

Adolf Wölfli.jpg 2

adolf-wolfli.jpg 1

  Adolf  Wolfli (1864-1930)

Η ψυχική ασθένεια του διπολισμού δεν ξέφυγε από τον γενικό κανόνα του στίγματος. Το διαχρονικό αυτό φαινόμενο με τις ποικίλες εκφάνσεις του στην ιστορική διαδρομή, αποτελεί ένα θέμα πρόκληση για κάθε κοινωνία που σέβεται τα δικαιώματα των μελών της, και ειδικά των ευάλωτων στην εκμετάλλευση και στον αποκλεισμό . Ο ευρωπαϊκός όρος «stigma» έχει τις ρίζες του στην αρχαιοελληνική λέξη «στίγμα», με την οποία δηλώνεται το ανεξίτηλο σημάδι σε κάποιον που η κοινωνία επιθυμεί να ξεχωρίσει,  προσδίδοντας με αυτό τον τρόπο αρνητικές και απαξιωτικές ιδιότητες σε αυτόν που το φέρει. Οι αρχαίοι Έλληνες σημάδευαν του δούλους, οι οποίοι κουβαλούσαν εφόρου ζωής  το βάρος τις υποδεέστερης θέσης τους στην κοινωνική διαστρωμάτωση. Στον Μεσαίωνα ο στιγματισμός σφραγιζόταν κυριολεκτικά με πυρακτωμένο σίδερο στους εγκληματίες και παρεκκλίνοντες, ως σημάδι διαπόμπευσης της άσχημης συμπεριφοράς τους. Με το πέρασμα του χρόνου η αρνητική σημασιολογική φόρτιση του στίγματος μεταφέρθηκε στο νοσολογικό επίπεδο. Έτσι άτομα τα οποία, σε προηγούμενες εποχές νοσούσαν από ασθένειες με εμφανή σημάδια (όπως η λέπρα) στιγματίζονταν από τον κοινωνικό περίγυρο. Σήμερα η έννοια του όρου δε φαίνεται να παρουσιάζει τρομερή διαφορά. Πλέον τα άτομα μπορεί να μην παρουσιάζουν εμφανή χαρακτηριστικά τις οποιασδήποτε ασθένειας (όπως το AIDS), ή μπορεί να είναι μόνο εμφανή σε εκδηλώσεις συμπεριφοράς (όπως στους πάσχοντες από ψυχικές ασθένειες), αλλά παρόλα αυτά το στιγματιστικό φορτίο αυτής της ομάδας ατόμων παραμένει αλώβητο. Το στίγμα όχι μόνο έχει σπιλώσει την ταυτότητα του ατόμου που φέρει ένα ανεπιθύμητο κοινωνικό χαρακτηριστικό, αλλά σηματοδοτεί και την απώλεια της κοινωνικής του υπόστασης. Το ανεπιθύμητο χαρακτηριστικό μετατρέπεται αυτόματα σε κύριο άξονα του ορισμού του ατόμου, ο οποίος σταδιακά χάνει την ανθρώπινη του ιδιότητα. Το στίγμα αποτελεί διαχρονικό και διαπολιτισμικό φαινόμενο, με συνέπειες τόσο διομαδικές όσο και ατομικές.

Η στερεοτυποποίηση και η συνακόλουθη περιθωριοποίηση αυτών τον ομάδων, ή ακόμα και ο εγκλεισμός τους σε ψυχιατρικές κλινικές και φυλακές, έχει στρέψει πολλούς από αυτούς στην καλλιτεχνική έκφραση. Η καλλιτεχνική δραστηριότητα εδώ λειτουργεί ως μέσο αποφυγής της διάσπασης της προσωπικότητας σε συνθήκες που δρουν  καταστροφικά πάνω σε αυτή.  Σύμφωνα με λόγια του Michel Foucault «Οι κατάδικοι είναι ένας λαός μέσα σε έναν λαό: ένας λαός με τις δικές του συνήθειες, τα δικά του ένστικτα και τα δικά του έθιμα». Μια τέχνη βυθισμένη στο στίγμα, που παρόλα αυτά, τα έργα αφορούν έναν κόσμο για λίγους, έναν κόσμο που τους χωράει και τους αποδέχεται. Για εκείνους που θέλουν να ζουν με διαφορετικούς κανόνες. Για εκείνους που έχουν μάθει να ζουν μέσα από την τέχνη, μετέωροι στο πραγματικό και το μη πραγματικό. Για οραματιστές με ακατέργαστα αισθήματα, για ονειροπόλους.

Η διπολικότητα ξεπερνά τα όρια της αυστηρής επιστημονικής διάστασης. Δεν αποτελεί κομμάτι μόνο των ψυχικά νοσούντων, αλλά κομμάτι της ζωής ολόκληρης. Είναι στην τέχνη, στα συναισθήματα, και στις πράξεις.

Κείμενο: Κωνσταντίνα Κερκελέ

Πηγές: 

– «Psyche» εργασία της Ανώτατης Σχολής Καλών Τεχνών και του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγιεινής.

– «Artistry of the mentally ill»Hans Prinzhorn «Στοιχεία Εγκληματολογίας » Ιάκωβος Ι. Φαρσεδάκης

Δώσε μας feedback

Συνδεθείτε για να δημοσιεύσετε το σχόλιο σας:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s